كيفيّت است نه كميّت و به همين دليل حكومتهاى باطل كه از ميان مىروند همهء آثارشان محو مىشود و جز نام ننگينى از آنها باقى نمىماند ، ولى بركات و آثارى كه از حكومتهاى حق و انبيا و اولياء اللّه باقى مانده تا پايان جهان برقرار است . در هر حال صحنهء مبارزهء حق و باطل و فزونى لشكر باطل در واقع يك آزمون الهى است كه افراد حق‌طلب و حق‌جو در اين ميان شناخته شوند . آنها كه همرنگ جماعتهاى باطل نمىشوند و نان را به نرخ روز نمىخورند و روح تقوا و پرهيزگارى آنها را به سوى حق مىبرد - هر چند حق در اقليّت باشد - و اين داستان مفصّلى دارد كه باز هم به آن خواهيم رسيد . دوّمين نكته‌اى كه امام ( ع ) در اين جا بر آن تأكيد مىفرمايد آن است كه در جملهء كوتاه آخر اين فراز آمده ، مىگويد : « ( فرصتها را از دست ندهيد چه اين كه ) كمتر مىشود چيزى پشت كند و بار ديگر باز گردد ! » ( و لقلّما ادبر شيء فاقبل ) . البته اعتقاد همهء مسلمانان اعم از شيعيان و غير آنها بر اين است كه سرانجام با ظهور مهدى ( عج ) لشكر حق پيروز مىگردد و باطل براى هميشه منزوى مىشود و حكومت عدل الهى سراسر جهان را فرا خواهد گرفت . مطابق بعضى از روايات در ذيل همين خطبه جمله‌اى از امام صادق ( ع ) از امير مؤمنان على ( ع ) نقل شده است كه فرمود : « و بنا فتح لابكم و منّا نحتم لابكم » برنامهء حكومت حق با ما آغاز شد ( اشاره به عصر پيامبر است ) و با ما پايان مىگيرد نه با شما ( اشاره به ظهور حضرت مهدى ( عج ) است ) ! « ابن ابى الحديد » پس از ذكر اين جمله با صراحت مىگويد : غالب محدّثان معتقدند كه حضرت مهدى ( عج ) كه در اين حديث به او اشاره شده در آخر الزّمان ظهور مىكند و از فرزندان فاطمه مىباشد و ياران ما ( معتزله ) آن را انكار نمىكنند . « 1 »

--> ( 1 ) شرح ابن ابى الحديد ، جلد 1 ، صفحهء 281 .